Kritikët e korrupsionit dhe keqqeverisjes kanë të drejtë: Plenkoviqi i Kroacisë, Rama i Shqipërisë dhe Vuçiqi i Serbisë përballen me akuza për arrogancë, nepotizëm, qëndrim tepër të gjatë në pushtet. Sfida është se si ky model të zëvendësohet me qeverisje stabile. Për këtë duhet të mendojnë votuesit. Shembull i keq është anëtarja e BE-së Bullgaria: tetë palë zgjedhje parlamentare në pesë vjet dhe disa miliarda të humbura nga arkat e Brukselit.
Jan Ruzhiçka
Në Kragujevc, ku fabrikat Zastava dikur montonin «Yugo»-n dhe ku më 1999 ranë bombat e NATO-s, sot nga linjat e prodhimit dalin makina Fiat Grande Panda. Dyqind makina në ditë, nëntë në dhjetë prej tyre të destinuara për BE-në. Stellantis mund të prodhojë këtu deri në 160 mijë automjete në vit, ndërsa në gjysmën e parë të vitit Serbia eksportoi vetura me vlerë 2,8 miliardë euro. Njëqind kilometra më në veri, në periferi të Beogradit, po ngrihen pavijonet e Expo 2027. Qeveria po shpenzon rreth dy miliardë euro për këtë projekt.
Të dyja lokalitetet i bashkon një gjë: ndodhen në një shtet që mediat perëndimore e shohin pothuajse vetëm përmes prizmit të protestave në rrugë, strehës së shembur të stacionit hekurudhor në Novi Sad dhe përballjes mes qeverisë e studentëve. Të gjitha këto janë të vërteta. Por shifrat tregojnë një histori tjetër: atë të një suksesi ekonomik dhe të lidhjes tashmë të ngushtë të Ballkanit me BE-në.
Duar të pastra, kaos politik, ekonomi e lëkundur
Le ta nisim përtej kufirit në lindje. Që nga prilli 2021, Bullgaria ka zhvilluar tetë palë zgjedhje parlamentare në pesë vjet. Gjatë kësaj kohe, tri qeveri u rrëzuan ende pa arritur të konsolidoheshin. Kabineti liberal i Kiril Petkovit zgjati gjashtë muaj. Qeveria me rotacion e Nikolai Denkovit, e cila pas nëntë muajsh duhej t’ua dorëzonte drejtimin partnerëve të GERB-it, u shpërbë pikërisht në çastin e dorëzimit. Qeverinë e fundit e rrëzuan dhjetorin e kaluar protestat masive kundër buxhetit.
Ndërkohë, liberalët e aleancës PP-DB kishin premtuar pikërisht atë që Evropa dëshironte të dëgjonte: fundin e korrupsionit, reformimin e drejtësisë dhe euron deri më 2024.
Euroja erdhi vetëm më 1 janar të këtij viti, tre vjet pas Kroacisë, megjithëse të dyja vendet i ishin bashkuar në të njëjtën ditë, në korrik 2020, Mekanizmit të Kursit të Këmbimit, ERM II. Në shkurt 2023, Sofja hoqi dorë zyrtarisht nga objektivi për vitin 2024. Arsyeja nuk ishte ekonomike, por një tjetër krizë politike.
Ngritja e komisionit kundër korrupsionit, me të cilin Brukseli kishte kushtëzuar pagesat nga fondi i rimëkëmbjes, u zvarrit aq shumë, sa Komisioni Evropian mbajti fillimisht të bllokuara 1,2 miliardë euro dhe, në fund të vitit të kaluar, edhe 367 milionë të tjera. Nga 5,7 miliardë euro që ishin në dispozicion, deri në fund të vitit 2024 Bullgaria kishte marrë vetëm 1,7 miliardë. Atanas Pekanov, ministri përgjegjës për fondet e BE-së, e pranoi vetë se ekzistonte rreziku real që vendi të humbiste një pjesë të madhe të parave. Afati përfundoi në gusht.
Politikë me duar të pastra?
Problemi i liberalëve nuk qëndronte tek ajo që donin, por te mënyra se si donin të qeverisnin. Politika e duarve të pastra, që refuzon çdo kompromis me «gardën e vjetër», tingëllon për mrekulli në fushatë zgjedhore. Në një parlament ku askush nuk ka shumicën, ajo do të thotë thjesht zgjedhje të tjera.
Dhe kur në prill 2026 erdhën zgjedhjet e teta, nuk fituan reformatorët. Fitoi ish-presidenti Rumen Radev me forcën e tij të re, Bullgaria Përparimtare: një euroskeptik me simpati për Moskën, që mori rreth 44 për qind të votave dhe shumicën absolute. Liberalët përfunduan në vendin e tretë, me dymbëdhjetë për qind. Kaosi nuk solli në pushtet Evropën liberale, por një kritik të saj.
Prandaj çmimi i paqëndrueshmërisë matet me rritje më të dobët ekonomike, kohë të humbur dhe para të pashfrytëzuara. Tre vjet shtesë pritjeje për euron. Miliarda nga fondi i rimëkëmbjes që nuk do të mbërrijnë kurrë. Dhe investitorë që nuk vijnë.
Vitin e kaluar, Bullgaria tërhoqi investime të huaja të drejtpërdrejta prej 3,26 miliardë eurosh, ose 2,8 për qind të prodhimit të brendshëm bruto. Prej një dekade, këto flukse luhaten mes dy dhe pesë për qind të PBB-së. Serbia, që është jashtë BE-së dhe ka vlerësim më të ulët kreditor, në shumicën e këtyre viteve ka qenë mes gjashtë dhe tetë për qind.
Investitorët nuk blejnë as demokraci, as autokraci. Ata blejnë sigurinë se partneri në anën tjetër të tryezës do të jetë ende aty edhe pas pesë vjetësh. Blejnë stabilitet.
Vlera e këmbënguljes afatgjatë
Përballë Bullgarisë qëndrojnë tri vende ku skena politike ka ndryshuar fare pak prej vitesh. Andrej Plenkovići drejton Kroacinë që nga viti 2016, Edi Rama Shqipërinë që nga viti 2013, ndërsa Partia Përparimtare Serbe e Aleksandar Vučićit qeveris Serbinë që nga viti 2012. Asnjëri prej tyre nuk është i përkëdheluri i shtypit liberal. Por të tre kanë arritur më shumë sesa kanë mundur të dëshmojnë ndonjëherë kritikët e tyre.
Plenkovići mori drejtimin e një vendi që kishte kaluar gjashtë vjet në recesion, me borxh publik pothuajse sa 80 për qind e PBB-së dhe nën procedurën e BE-së për deficit të tepruar. Këtë vit, ekonomia kroate do ta kalojë për herë të parë pragun e 100 miliardë eurove, nga 47 miliardë kur ai mori detyrën.
Raporti i borxhit ndaj PBB-së ka rënë në 56 për qind, papunësia është nën pesë për qind dhe paga mesatare neto është dyfishuar, duke arritur në 1555 euro. Në janar 2023, Kroacia hyri në të njëjtën ditë në eurozonë dhe në hapësirën Shengen, gjë që asnjë vend nuk e kishte arritur më parë.
Nga 406 objektivat e ndërmjetëm të planit të saj të rimëkëmbjes, ajo ka përmbushur 404 dhe, nga afro dhjetë miliardë euro, ka marrë tashmë 7,3 miliardë. Në mars, S&P e ngriti vlerësimin kreditor të vendit në A, më i miri në historinë e tij.
E njëjta pikënisje si Bullgaria, e njëjta ditë hyrjeje në ERM II, një rezultat krejt tjetër. Dallimi nuk qëndronte tek ekonomia. Qëndronte te një qeveri që pati vazhdimësi.
Receta kërkon kohë
Rama mori drejtimin e vendit më të varfër të rajonit, me borxh mbi 70 për qind të PBB-së dhe me një shtet që nuk arrinte të shlyente faturat e veta. Që atëherë, PBB-ja nominale është rritur nga më pak se dhjetë në 27 miliardë euro. Që nga pandemia, ekonomia shqiptare rritet mesatarisht me 4,3 për qind në vit dhe raporti i borxhit ndaj PBB-së ka rënë nën 50 për qind. Vitin e kaluar erdhën 12,5 milionë vizitorë të huaj, pesë herë më shumë sesa numri i banorëve të vendit.
Megjithatë, reforma më e rëndësishme është ajo për të cilën në Tiranë flitet më pak: rivlerësimi i të gjithë gjyqtarëve dhe prokurorëve, që largoi nga detyra qindra prej tyre. Shqipëria tashmë i ka hapur të 33 kapitujt e negociatave dhe ka nisur t’i mbyllë.
Asnjëra prej këtyre qeverive nuk ka qenë e shenjtë. Kroacia ka një nga normat më të larta të inflacionit në eurozonë, ndërsa Shqipëria përballet me një ekonomi të madhe informale dhe me tkurrjen e popullsisë. Por receta ishte kudo e njëjtë: fillimisht të vihen në rregull financat publike, pastaj të gjendet një pikë e qëndrueshme mbështetjeje, më pas të tërhiqet kapital dhe vetëm pas kësaj të rriten pagat. Dhe kjo recetë kërkon kohë – pikërisht atë që Bullgaria nuk e pati.
Jo mrekulli, vetëm aritmetikë
Kështu mbërrijmë te Serbia. Në vitin 2012, ajo ishte i sëmuri i rajonit. Papunësia po i afrohej një të katërtës së popullsisë ekonomikisht aktive, deficiti buxhetor ishte rreth shtatë e gjysmë për qind e PBB-së dhe borxhi po shkonte drejt 70 përqindëshit.
Si kryeministër, më 2014 Vučići bëri diçka që askush nuk do ta kishte pritur nga një popullist ballkanik. Ai uli pagat në sektorin publik dhe pensionet më të larta, ndërsa në shkurt 2015 lidhi me Fondin Monetar Ndërkombëtar një marrëveshje paraprake kredie, si masë sigurie, në vlerën 1,2 miliardë euro. Borxhi arriti kulmin më 2015, në 70 për qind të PBB-së, ra nën pragun prej 60 për qind të Mastrichtit deri në fund të vitit 2017 dhe sot është në 45 për qind.
Këto masa të dhimbshme i dhanë qeverisë besueshmëri dhe ajo e shndërroi këtë besueshmëri në investime. Që nga viti 2007, në Serbi kanë hyrë më shumë se 55 miliardë euro investime të huaja të drejtpërdrejta. Mes viteve 2018 dhe 2024, ekonomia u rrit mesatarisht me 3,6 për qind në vit, më shpejt sesa pjesa më e madhe e BE-së, përfshirë anëtarët e vjetër, si dhe më shpejt sesa pjesa tjetër e Ballkanit Perëndimor dhe shtetet anëtare më të reja.
Që nga viti 2012, PBB-ja nominale pothuajse është trefishuar, nga 35 në rreth 97 miliardë euro këtë vit. E matur sipas fuqisë blerëse, Serbia është ngjitur nga 36 në 52 për qind të mesatares së BE-së.
Serbia synon Evropën
Njerëzit e ndiejnë këtë në xhepin e tyre. Paga mesatare neto është rritur nga 366 në mbi 1000 euro. Pensioni mesatar është rritur nga 204 në 484 euro dhe në dhjetor pritet ta kalojë pragun e 500 eurove. Paga minimale këtë vit është 550 euro neto dhe në janar rritet në 600 euro. Papunësia ka rënë në 7,2 për qind. Në tetor 2024, Serbia u bë vendi i parë i Ballkanit Perëndimor që mori nga S&P një vlerësim kreditor të kategorisë së përshtatshme për investime, ndërsa Fitch e vlerëson perspektivën si pozitive.
Se kush investon në Serbi tregon më shumë për drejtimin e vendit sesa çdo fjalim. Që nga viti 2010, kompanitë e BE-së përbëjnë 56 për qind të të gjitha investimeve të huaja të drejtpërdrejta, ndërsa më shumë se 60 për qind e eksporteve serbe shkojnë në BE.
Mbi 900 kompani gjermane punësojnë rreth 80 mijë njerëz; ZF, Continental, Bosch dhe Brose kanë sjellë me vete një pjesë të zinxhirit gjerman të furnizimit të industrisë së automobilave. Rreth 130 kompani franceze u japin punë 13 mijë njerëzve. Vinci administron aeroportin e Beogradit me një koncesion deri më 2045, ndërsa Michelin prodhon në Pirot gomat që përbëjnë zërin më të madh të veçantë të eksporteve serbe.
Banka më e madhe e vendit është Intesa italiane, ndërsa UniCredit renditet mes tri bankave më fitimprurëse. Në korrik, qeveria çeke solli në Beograd pothuajse njëqind sipërmarrës dhe e rendit Çekinë ndër investitorët më të rëndësishëm në Serbi.
Natyrisht, e pranishme është edhe Kina, me pothuajse një të tretën e flukseve hyrëse të investimeve gjatë tre viteve të fundit dhe me minierat e bakrit të Zijinit përreth Borit. Por shtylla kurrizore e ekonomisë serbe është evropiane dhe është e orientuar drejt Evropës.
Një motor nën ngarkesë
Viti i kaluar ishte më i vështiri prej shumë kohësh. Rritja ekonomike u ngadalësua në 2,1 për qind. Sanksionet amerikane goditën NIS-in, kompaninë e naftës që administron të vetmen rafineri të vendit. Uzina në Pançevë funksionon me leje të posaçme, që vazhdohen nga muaji në muaj, ndërsa negociohet shitja e pjesës ruse të pronësisë te kompania hungareze MOL. Projekti i litiumit Jadar është pezulluar. Dhe protestat pas tragjedisë së Novi Sadit tashmë vazhdojnë prej pothuajse dy vjetësh.
Kësaj i shtohet energjia. Lufta në Ukrainë i shumëfishoi çmimet evropiane të gazit dhe energjisë elektrike më 2022, ndërsa Serbia, e varur nga gazi rus dhe e integruar në tregun evropian të energjisë elektrike, u godit në të dyja drejtimet.
Këtë vit pasoi goditja e dytë. Lufta mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit tashmë ka hyrë në muajin e tetë, Ngushtica e Hormuzit është faktikisht e bllokuar dhe çmimi i naftës mbetet mbi 100 dollarë për fuçi. Në parashikimin e pranverës, Komisioni Evropian flet hapur për një goditje energjetike që po e frenon rritjen në të gjithë BE-në.
Në Serbi, për më tepër, thatësira e ka kufizuar prodhimin e energjisë nga hidrocentralet, kështu që kompania shtetërore e energjisë EPS është detyruar të blejë energji elektrike jashtë vendit me çmime të larta. Importet e energjisë elektrike janë afërsisht katërfishuar brenda një dekade.
Për çfarë vendosin zgjedhjet?
E megjithatë, këtë vit ekonomia po punon me ritëm të lartë. Në tremujorin e parë u rrit me 3,2 për qind, në të dytin me 3,6 për qind, ndërsa vlerësimi paraprak e vendos rritjen e tremujorit të tretë rreth 3,5 për qind.
Në tetor, Fondi Monetar Ndërkombëtar e ngriti parashikimin në 3,3 për qind për këtë vit dhe në 4 për qind për vitin e ardhshëm, ndërsa Banka Kombëtare e Serbisë, duke pasur parasysh Expo-n, pret madje 5 për qind. Për krahasim: Komisioni parashikon për BE-në në tërësi rritje prej 1,1 për qind këtë vit dhe 1,4 për qind vitin e ardhshëm. Nëse Serbia arrin vërtet 4 për qind më 2027, do të renditet ndër vendet me rritjen më të lartë edhe në krahasim me të gjithë BE-në, jo vetëm në Ballkan.
Në këtë pikë duhet thënë qartë se për çfarë vendosin zgjedhjet e 25 tetorit. Jo nëse Serbia do të jetë demokraci. Por nëse një ekonomi që sapo ka marrë sërish hov do të ketë edhe katër vjet të tjerë parashikueshmërie apo do t’i nënshtrohet kurës bullgare.
Jo një përballje mes së mirës dhe së keqes
Lëvizja studentore, që për një vit e gjysmë nxori qindra mijëra njerëz në rrugë, meriton respekt. Ajo ka tërhequr vëmendjen ndaj korrupsionit, shpërdorimit të pushtetit dhe pandëshkueshmërisë së të fuqishmëve – dhe këto janë probleme reale. Kush shpreson në suksesin e demokracisë, shpreson edhe në suksesin e studentëve. Por pikërisht vlerat e studentëve tregojnë se këtu nuk po përballen e mira me të keqen.
Më 30 shtator, studentët deklaruan se Rusia është mike dhe se sanksionet ndaj saj nuk mund të merren në konsideratë. Kështu, për çështjen më delikate nga të gjitha, lëvizja që Perëndimi e konsideron alternativën proevropiane është pozicionuar më djathtas se qeveria që dëshiron të zëvendësojë.
Një memorandum për Kosovën e shpall territorin pjesë përbërëse të Serbisë sipas kushtetutës, ndërsa studentët e drejtësisë në Novi Sad, Nish dhe Kragujevc i kanë damkosur si tradhti si Marrëveshjen e Brukselit, ashtu edhe atë të Ohrit. Ilija Srdanoviq, që kryeson listën, dëshiron që për anëtarësimin në BE të vendoset me referendum, pasi të jenë mbyllur të gjithë grupkapitujt e negociatave. Sociologu Jovo Bakiq shkoi edhe më tej: ai kërkon referendum nëse Brukseli e kushtëzon anëtarësimin me njohjen e Kosovës.
Trazime brenda lëvizjes studentore
Është domethënëse se studentët qëndrojnë madje më djathtas se vetë votuesit e tyre. Sipas një sondazhi të grupit kërkimor Crta, të zhvilluar në qershor, tri të katërtat e votuesve të listës studentore anojnë nga BE-ja dhe vetëm dhjetë për qind nga Rusia.
Me fjalë të tjera: udhëheqja e lëvizjes u ofron mbështetësve të saj më shumë Moskë sesa ata dëshirojnë, ndërsa Vuçiqi u ofron votuesve të vet më shumë Bruksel sesa u pëlqen. Skenari i zakonshëm nuk ka përgjigje se cili prej të dyve është evropiani më i mirë.
Brenda vetë lëvizjes ka trazime. Deklarata për sanksionet i përçau aleatët e saj ende pa u hedhur asnjë votë. Nemanja Millosheviq kritikoi kohën e zgjedhur për deklaratën, ndërsa llogari në rrjetet sociale të afërta me studentët iu sulën mbështetësve të grupimit proevropian «Serbia Evropiane».
Kur ekipi i politikës së jashtme i lëvizjes udhëtoi drejt Berlinit, duke siguruar se «në Moskë sigurisht nuk do të shkojmë për të kërkuar këshilla», udhëheqja u distancua nga vizita. Disa anëtarë duan anëtarësim në NATO, të tjerë kërkojnë afërsi me Rusinë, ndërsa të tjerë do ta njihnin Kosovën. Mes profesorëve që mbështesin lëvizjen ka edhe ultranacionalistë.
Bullgaria e njeh këtë problem
Edhe programi ekonomik përputhet me këtë tablo. Studentët duan të konfiskojnë pasuri pa u garantuar pronarëve mbrojtje gjyqësore. Njëri prej kandidatëve të tyre shpalli në një tubim në Nish se, nëse nuk ka mjaftueshëm burgje, do të ndërtohen të reja.
Kësaj i shtohen tekstet shkollore falas, përmes të cilave qeveria mund t’i përzgjedhë vetë furnizuesit dhe t’i nxjerrë nga tregu botuesit privatë, përfshirë shtëpinë botuese Klett nga Stuttgarti, që vepron në Serbi që nga viti 2004.
Kur qeveria përgatiti një ligj të ngjashëm më 2014, drejtori ekzekutiv i Klett-it i shkroi kryeministrit të atëhershëm Vuçiq se kompania do të detyrohej të largohej nga vendi. Ligji u la pezull.
Dhe, së fundi, është çështja e koalicionit. Studentët përjashtojnë çdo bashkëpunim me qeverinë dhe «satelitët» e saj, por partnerët e tyre të mundshëm shtrihen nga liberalët që kërkojnë sanksione të menjëhershme ndaj Rusisë deri te një e djathtë që do të parapëlqente t’i ndërpriste krejt bisedimet me BE-në. Bullgaria e njeh mirë këtë politikë të duarve të pastra. Ajo përfundoi në zgjedhje të teta.
Më e mira nga mundësitë që ekzistojnë
Edhe kampi qeveritar ka mëkatet e veta. Në raportin për sundimin e ligjit, Komisioni Europian kritikon gjendjen e pavarësisë së gjyqësorit dhe dobësinë e ligjit për lobimin, ndërsa ndryshimet e gushtit në ligjin kundër korrupsionit dhe në ligjet për gjyqtarët e prokurorët ende duhet të vlerësohen.
Gjatë fushatës, qeveria iu drejtua mjetit të sprovuar të dhuratave për pensionistët. As Vuçiqi nuk ka vendosur sanksione ndaj Rusisë. Nga ana tjetër, qeveria është zotuar t’i përfundojë deri në fund të vitit 2027 reformat e nevojshme për anëtarësimin në BE dhe, që nga maji, tetëmbëdhjetë banka serbe janë lidhur me Hapësirën e Vetme të Pagesave në Euro, SEPA. Këto nuk janë parulla. Janë fakte.
Plenkoviqi dhe Rama janë përballur me pikërisht të njëjtat kritika: arrogancë, nepotizëm, qëndrim tepër i gjatë në pushtet. Duke e parë në retrospektivë, ata rezultuan më të mirët mes alternativave realisht të mundshme, sepse u dhanë vendeve të tyre gjënë më të çmuar që mund të ketë Ballkani: kohë.
E njëjta gjë vlen edhe për Vuçiqin. Jo sepse është pa të meta, por sepse alternativa, për momentin, nuk ofron një rrugë më të qartë drejt Evropës. Ajo ofron vetëm një Serbi më pak të parashikueshme.
Prandaj Evropa duhet t’i kushtojë më pak vëmendje se kush gëzon simpatinë e turmës në shesh dhe më shumë se kush mund ta mbajë motorin në punë. Bullgaria tregon se ku të çon rruga tjetër: në pesë vjet të humbur dhe te një qeveri që nuk e deshi kurrë euron.
Në Ballkan, monotonia është një virtyt politik. Dhe stabiliteti nuk është e kundërta e demokracisë. Është kushti i mbijetesës së saj.
Jan Ruzhicka është këshilltar i lartë i pronarëve të grupit të investimeve PPF, me seli në Pragë, ku më parë mbante postin e drejtorit për marrëdhëniet me jashtë. Para kësaj, drejtonte marrëdhëniet me jashtë të kompanisë Home Credit Group në Pekin dhe Hong-Kong. Ka qenë gjithashtu drejtor i përgjithshëm në Ministrinë çeke të Shëndetësisë. – Ky shkrim u botua në magazinën gjermane Cicero.