Vrima e ozonit mbi Antarktidë ka arritur përmasat më të mëdha të dekadës së fundit, duke mbuluar në kulmin e saj një sipërfaqe prej 27.1 milionë kilometrash katrorë, gati tri herë më të madhe se territori i Shteteve të Bashkuara. Shkencëtarët e NASA-s dhe Administratës Kombëtare Oqeanike dhe Atmosferike (NOAA) bëjnë të ditur se fenomeni është ndikuar nga kushte të pazakonta atmosferike dhe një vorbull polare jashtëzakonisht e fuqishme. Megjithatë, ekspertët theksojnë se rikuperimi afatgjatë i shtresës së ozonit vazhdon.
Një raport i ri i publikuar më 4 nëntor 2026 nga NASA dhe NOAA ka zbuluar se vrima e ozonit mbi Antarktidë është zgjeruar ndjeshëm gjatë këtij viti, duke arritur përmasa që nuk janë regjistruar gjatë dekadës së fundit.
Sipas të dhënave shkencore, gjatë periudhës nga 7 shtatori deri më 13 tetor, sipërfaqja mesatare e zonës me përqendrim të ulët të ozonit ishte rreth 25 milionë kilometra katrorë.
Kjo e rendit vrimën e ozonit të vitit 2026 si të shtatën më të madhe në 48 vjet monitorim, bazuar në sipërfaqen mesatare gjatë periudhës së analizuar.
Megjithëse zgjerimi ka shkaktuar shqetësim, shkencëtarët shpjegojnë se situata nuk nënkupton domosdoshmërisht një përkeqësim të tendencës afatgjatë të rikuperimit të shtresës së ozonit.
Më 18 shtator, vrima e ozonit arriti kulmin
Matjet e NASA-s dhe NOAA-s tregojnë se vrima e ozonit arriti sipërfaqen më të madhe të vitit më 18 shtator 2026.
Në atë datë, zona me përqendrim të reduktuar të ozonit u shtri në rreth 27.1 milionë kilometra katrorë, ose 10.5 milionë milje katrore.
Kjo sipërfaqe përfaqëson afërsisht 90 për qind të përmasës më të madhe të regjistruar ndonjëherë, më 9 shtator të vitit 2000.
Shkencëtarët theksojnë se zgjerimi i pazakontë është ndikuar kryesisht nga kushtet atmosferike që kanë mbizotëruar mbi Antarktidë gjatë muajve të fundit.
Megjithatë, përmasat e mëdha të vrimës nuk do të thonë se hollimi i ozonit ka qenë po aq i thellë sa gjatë viteve me dëmtimet më të rënda të regjistruara.
Vorbulla polare, shkaktarja kryesore e zgjerimit
Sipas studiuesve, faktori kryesor që ndikoi në zgjerimin e vrimës së ozonit këtë vit ishte një vorbull polare jashtëzakonisht e fuqishme.
Vorbulla polare është një sistem i madh erërash që qarkullon rreth rajoneve polare, duke mbajtur ajrin shumë të ftohtë të përqendruar mbi to.
Në Antarktidë, ky fenomen luan rol të rëndësishëm në krijimin e kushteve që favorizojnë shkatërrimin e ozonit në stratosferë.
Amy Butler, shkencëtare në Laboratorin e Shkencave Kimike të NOAA-s, shpjegoi se vorbulla polare ishte jashtëzakonisht e madhe gjatë këtij viti.
Sipas saj, sistemet atmosferike në shkallë planetare, të cilat zakonisht ngrihen nga shtresat më të ulëta të atmosferës dhe ndihmojnë në dobësimin e vorbullës, ishin veçanërisht të dobëta gjatë gushtit dhe shtatorit.
Kjo bëri që erërat më të fuqishme të vorbullës polare të mbeteshin më larg Polit të Jugut, duke krijuar një zonë më të gjerë me kushte të përshtatshme për shkatërrimin e ozonit.
Si rezultat, proceset kimike që dobësojnë shtresën mbrojtëse të atmosferës u zhvilluan në një hapësirë më të madhe sesa zakonisht.
Çfarë është shtresa e ozonit dhe pse është kaq e rëndësishme?
Shtresa e ozonit ndodhet kryesisht në stratosferë, një pjesë e atmosferës së Tokës që shtrihet mbi shtresën ku zhvillohen shumica e fenomeneve meteorologjike.
Ajo luan një rol thelbësor në mbrojtjen e jetës, duke thithur një pjesë të madhe të rrezatimit të dëmshëm ultravjollcë që vjen nga Dielli.
Për këtë arsye, shkencëtarët shpesh e përshkruajnë ozonin stratosferik si një lloj mbrojtjeje natyrore të planetit.
Kur përqendrimi i ozonit zvogëlohet, një sasi më e madhe e rrezatimit ultravjollcë mund të arrijë sipërfaqen e Tokës.
Ekspozimi i shtuar ndaj këtij rrezatimi lidhet me rrezik më të lartë për kancer të lëkurës, dëmtime të syve dhe pasoja të tjera shëndetësore.
Ai mund të ndikojë gjithashtu në ekosisteme, bimësi dhe organizma të ndryshëm.
Megjithatë, termi “vrimë e ozonit” nuk nënkupton një hapësirë plotësisht të zbrazët në atmosferë. Ai përdoret për të përshkruar një rajon ku përqendrimi i ozonit bie ndjeshëm nën nivelet e zakonshme.
Si e shkatërrojnë ozonin kimikatet e prodhuara nga njeriu?
Një nga shkaqet kryesore të dëmtimit historik të shtresës së ozonit ka qenë përdorimi i substancave kimike që përmbajnë klor dhe brom.
Ndër më të njohurat janë klorofluorokarbonet (CFC), të cilat për dekada janë përdorur në frigoriferë, kondicionerë, materiale izoluese dhe produkte të tjera industriale.
Kur këto substanca çlirohen në atmosferë, ato mund të qëndrojnë për periudha shumë të gjata.
Me kalimin e kohës, rrymat atmosferike i transportojnë drejt stratosferës, ku rrezatimi ultravjollcë shkakton shpërbërjen e tyre.
Ky proces çliron atome klori dhe bromi, të cilat marrin pjesë në reaksione kimike që shkatërrojnë molekulat e ozonit.
Kushtet jashtëzakonisht të ftohta të dimrit antarktik favorizojnë formimin e reve stratosferike polare, të cilat luajnë rol të rëndësishëm në këto reaksione.
Kur rikthehet drita e Diellit gjatë pranverës në hemisferën jugore, proceset kimike përshpejtohen, duke shkaktuar hollimin sezonal të ozonit.
Pikërisht për këtë arsye, vrima e ozonit mbi Antarktidë zakonisht zhvillohet dhe zgjerohet gjatë periudhës së pranverës antarktike.
NASA: Pa kufizimin e kimikateve, situata do të ishte edhe më e rëndë
Pavarësisht përmasave të mëdha të vrimës së ozonit këtë vit, ekspertët theksojnë se përpjekjet ndërkombëtare për kufizimin e substancave shkatërruese të ozonit kanë dhënë rezultate.
Paul Newman, shkencëtar i lartë në Universitetin e Marylandit dhe drejtues shumëvjeçar i ekipit të kërkimeve të NASA-s për ozonin, tha se fenomeni i këtij viti do të kishte qenë edhe më i rëndë nëse përqendrimi i kimikateve të dëmshme do të ishte në nivelet e vitit 2000.
Sipas tij, vrima e ozonit mund të kishte qenë edhe rreth 2.6 deri në 5.2 milionë kilometra katrorë më e madhe.
“Vrima e ozonit gjatë vitit 2026 është e madhe, por mund të kishte qenë edhe më e madhe nëse substancat që shkatërrojnë ozonin do të ishin po aq të pranishme në atmosferë sa në kulmin e tyre në vitin 2000”, shpjegoi Newman.
Ai theksoi gjithashtu se gjatë viteve të fundit vrima sezonale e ozonit ka filluar të formohet më vonë, një tregues që shkencëtarët e lidhin me rikuperimin gradual të shtresës mbrojtëse.
Megjithatë, vorbulla polare jashtëzakonisht e fuqishme e këtij viti ka zgjatur periudhën e shkatërrimit të ozonit dhe ka krijuar një vrimë me përmasa të pazakonta.
Marrëveshja ndërkombëtare që po ndihmon rikuperimin e ozonit
Një nga arritjet më të rëndësishme në mbrojtjen e atmosferës është Protokolli i Montrealit, marrëveshja ndërkombëtare e miratuar në vitin 1987 për kufizimin dhe eliminimin gradual të substancave që shkatërrojnë ozonin.
Falë kësaj marrëveshjeje, shumë kimikate që dikur përdoreshin gjerësisht në industri janë zëvendësuar me alternativa më pak të dëmshme për shtresën e ozonit.
Sipas shkencëtarëve të NOAA-s, përqendrimi i klorit në stratosferën antarktike, që rrjedh nga këto substanca, është ulur me rreth një të tretën nga nivelet kulmore të regjistruara në dekadat e kaluara.
Kjo rënie ka ndihmuar në kufizimin e dëmtimeve të mëtejshme të shtresës së ozonit.
Megjithatë, shumë nga substancat e përdorura historikisht mbeten ende në atmosferë për shkak të jetëgjatësisë së tyre.
Ato mund të vazhdojnë të çlirohen edhe nga pajisjet e vjetra, materialet industriale dhe mbetjet e depozituara në landfille.
Për këtë arsye, rikuperimi i plotë i shtresës së ozonit është një proces që kërkon dekada.
Shkencëtarët presin rikuperimin e vrimës së ozonit deri në vitet 2070
Sipas vlerësimeve të NASA-s dhe NOAA-s, shtresa e ozonit mbi Antarktidë mund të rikuperohet drejt niveleve historike gjatë viteve 2070.
Ky parashikim mbështetet në vazhdimin e zbatimit të marrëveshjeve ndërkombëtare dhe uljen graduale të përqendrimit të substancave që shkatërrojnë ozonin.
Megjithatë, rikuperimi nuk pritet të ndodhë në mënyrë të njëtrajtshme çdo vit.
Ndryshimet në temperaturat stratosferike, fuqinë e vorbullës polare dhe kushtet atmosferike mund të shkaktojnë luhatje të konsiderueshme në përmasat e vrimës së ozonit.
Kjo do të thotë se edhe gjatë një periudhe rikuperimi afatgjatë mund të ketë vite kur vrima e ozonit zgjerohet më shumë sesa zakonisht.
Ekspertët theksojnë se rezultatet e vitit 2026 duhet të interpretohen pikërisht në këtë kontekst.
A mund të ndikojë vorbulla polare edhe në dimrin evropian?
Ndërkohë, zhvillimet atmosferike që lidhen me vorbullën polare kanë nxitur diskutime edhe për kushtet e mundshme të motit në Evropë.
Disa parashikime sugjerojnë se vorbulla polare në hemisferën veriore mund të dobësohet gjatë nëntorit, duke krijuar mundësi për ndryshime në qarkullimin atmosferik.
Nëse ndodh një dobësim i konsiderueshëm, rrymat e ajrit të ftohtë nga Arktiku mund të depërtojnë më lehtë drejt rajoneve më jugore.
Kjo mund të ndikojë në zhvendosjen e rrymës së fuqishme ajrore të njohur si jet stream, e cila ka rol të rëndësishëm në përcaktimin e kushteve meteorologjike në Evropë.
Në disa rrethana, këto ndryshime mund të favorizojnë krijimin e modeleve atmosferike të bllokuara, të shoqëruara me temperatura më të ulëta dhe mot të thatë në pjesë të Evropës.
Duke folur për Daily Mail, shkencëtari i atmosferës Regan Mudhar, nga Universiteti i Lozanës, tha se mundësia e reshjeve të borës në Britani nuk mund të përjashtohet.
Megjithatë, dobësimi i vorbullës polare nuk garanton automatikisht temperatura ekstreme apo reshje bore.
Po ashtu, vorbulla polare antarktike që ndikon në vrimën e ozonit është një sistem i veçantë nga vorbulla polare e hemisferës veriore që ndikon në motin evropian.
Një paralajmërim, por edhe dëshmi e përparimit mjedisor
Zgjerimi i vrimës së ozonit gjatë vitit 2026 tregon se atmosfera e Tokës vazhdon të jetë e ndjeshme ndaj ndryshimeve të kushteve meteorologjike dhe proceseve kimike.
Megjithatë, rezultatet e fundit tregojnë edhe rëndësinë e bashkëpunimit ndërkombëtar për mbrojtjen e mjedisit.
Pa kufizimin e substancave që shkatërrojnë ozonin, sipërfaqja e vrimës mund të kishte qenë dukshëm më e madhe.
Shkencëtarët theksojnë se monitorimi i vazhdueshëm përmes satelitëve, instrumenteve tokësore dhe balonave atmosferike mbetet thelbësor për të kuptuar zhvillimet dhe për të vlerësuar efektivitetin e masave mbrojtëse.
Burimi: Insajderi