Filmi The Truman Show i vitit 1998, me Jim Carrey në rolin kryesor, nuk është vetëm një histori për një njeri që jeton pa e ditur brenda një spektakli televiziv. Ai është një metaforë për kontrollin e informacionit, prodhimin e narrativave, manipulimin e perceptimit dhe kufijtë mes realitetit dhe propagandës.
Në epokën e rrjeteve sociale, algoritmeve dhe inteligjencës artificiale, historia e Truman Burbankut duket më aktuale se kurrë. Pyetjet që ngre filmi nuk lidhen më vetëm me televizionin dhe industrinë e argëtimit, por edhe me mënyrën se si njerëzit informohen, krijojnë bindjet e tyre dhe e perceptojnë botën përmes platformave digjitale.
Në vitin 1998, regjisori Peter Weir solli në ekran një film që, në shikim të parë, dukej si një histori satirike për industrinë televizive dhe etjen e publikut për argëtim. Por, pas historisë së Trumanit, personazhit të interpretuar nga Jim Carrey, fshihej një pyetje shumë më e thellë, çfarë ndodh kur dikush tjetër kontrollon gjithçka që ne shohim, dëgjojmë dhe besojmë për botën?
Ajo që e bën këtë histori veçanërisht interesante është se Christof nuk ka nevojë ta detyrojë Trumanin të besojë një gënjeshtër të caktuar. Ai ka ndërtuar një realitet të tërë ku gënjeshtra nuk duket më si gënjeshtër. Gjithçka që Trumani sheh dhe përjeton është organizuar në mënyrë që të përputhet me botën që i është krijuar. Ai nuk e di se po mashtrohet, sepse nuk ka mundësi ta krahasojë jetën e tij me një realitet tjetër.
Pikërisht këtu filmi shndërrohet në një analizë të fuqishme të propagandës moderne.
Një prej keqkuptimeve më të zakonshme për propagandën është ideja se ajo funksionon vetëm përmes gënjeshtrave të drejtpërdrejta. Në realitet, ndikimi propagandistik mund të ushtrohet edhe përmes përzgjedhjes së informacionit, heshtjes për fakte të caktuara, përsëritjes së mesazheve dhe krijimit të një kornize të caktuar interpretimi. Nuk është gjithmonë e nevojshme të shpikësh një realitet tërësisht të rremë. Ndonjëherë mjafton të kontrollosh se cilat pjesë të realitetit do t’i shohë publiku dhe cilat do të mbeten jashtë vëmendjes së tij.
Kjo lidhet me një prej teorive themelore të komunikimit masiv, agenda-setting, të zhvilluar nga studiuesit Maxwell McCombs dhe Donald Shaw në vitin 1972.
Sipas kësaj teorie, media mund të ndikojë jo domosdoshmërisht në atë që njerëzit mendojnë për një çështje, por në atë se cilat çështje i konsiderojnë të rëndësishme. Pra, ndikimi nuk qëndron vetëm te mënyra se si paraqitet një informacion, por edhe te vendimi se cili informacion meriton vëmendje dhe cili jo.
Në botën e Trumanit, Christof vendos se çfarë duhet të shohë protagonisti, cilat ngjarje duhet të ndodhin dhe cilat informacione duhet të mbeten jashtë fushëpamjes së tij. E njëjta logjikë mund të shfaqet edhe në komunikimin politik dhe në operacionet propagandistike, pasi një ngjarje mund të jetë faktikisht reale, por interpretimi i saj të manipulohet përmes informacionit të përzgjedhur dhe mënyrës se si i prezantohet publikut.
Krahas agenda-setting, rëndësi ka edhe koncepti i framing, që shpjegon se si një ngjarje vendoset në një kornizë të caktuar interpretimi. Studiuesi Robert Entman, në punimin e tij të vitit 1993, e përshkroi këtë proces si përzgjedhje dhe theksim të disa aspekteve të realitetit, në mënyrë që të promovohet një përkufizim i caktuar i problemit, një interpretim shkakor, një vlerësim moral ose një zgjidhje.
Kjo është pikërisht ajo që ndodh në Seahaven. Kur Trumani fillon të dyshojë në botën që e rrethon, njerëzit nuk i japin përgjigje reale. Përkundrazi, përpiqen t’ia paraqesin dyshimet si gabime, rastësi ose probleme personale. Në vend që të përballen me faktet që ai vëren, ata përpiqen të kontrollojnë kuptimin që ai u jep atyre. Pra, nuk kontrollojnë vetëm informacionin që arrin te Trumani, por edhe mënyrën se si ai duhet ta interpretojë atë.
Nëse në vitin 1998 Christof kontrollonte një studio televizive, në vitin 2026 sfida e kontrollit të informacionit është shumë më komplekse. Rrjetet sociale kanë ndryshuar mënyrën se si prodhohet, shpërndahet dhe konsumohet informacioni. Përmbajtja nuk përzgjidhet më vetëm nga redaksitë tradicionale. Një pjesë e madhe e asaj që përdoruesit shohin në platformat digjitale renditet dhe rekomandohet nga sisteme algoritmike, të cilat analizojnë sjelljen, interesat dhe ndërveprimet e tyre.
Këto sisteme nuk janë domosdoshmërisht instrumente propagande dhe nuk funksionojnë njësoj si kontrolli i drejtpërdrejtë që Christof kishte mbi Trumanin. Megjithatë, mënyra se si renditet dhe rekomandohet informacioni mund të ndikojë ndjeshëm në ekspozimin e individëve ndaj pikëpamjeve të ndryshme. Nëse një përdorues sheh vazhdimisht përmbajtje që përputhet me bindjet e tij, mund të krijojë përshtypjen se pikëpamja e vet është më e përhapur dhe më e pranuar sesa është në të vërtetë.
Koncepti i filter bubble, i popullarizuar nga Eli Pariser, përshkruan rrezikun që personalizimi algoritmik të kufizojë informacionin dhe perspektivat me të cilat përballet individi. Ndërkaq, echo chambers lidhen me mjediset ku njerëzit ekspozohen kryesisht ndaj bindjeve të ngjashme me të tyret, duke përforcuar qëndrimet ekzistuese.
Megjithatë, këto fenomene nuk janë universale dhe nuk ndodhin automatikisht te çdo përdorues. Kërkimet shkencore dallojnë mes ndikimit të algoritmeve, zgjedhjeve individuale dhe strukturës së rrjeteve shoqërore. Rreziku nuk qëndron te ideja se të gjithë përfundojnë në një flluskë informacioni, por te mundësia që personalizimi dhe ekspozimi selektiv të kufizojnë gradualisht kontaktin me këndvështrime alternative.
Pse The Truman Show është aktual edhe sot?
Mjafton të shohim se si funksionojnë platformat si TikTok, Facebook, Instagram dhe YouTube. Dy persona që kërkojnë informacion për të njëjtën ngjarje mund të përballen me përmbajtje krejtësisht të ndryshme, varësisht nga llogaritë që ndjekin, videot që shikojnë dhe ndërveprimet e tyre të mëparshme. Algoritmet ndikojnë në atë se cilat tema marrin më shumë vëmendje dhe cilat këndvështrime bëhen më të dukshme.
Një shembull konkret është lufta në Ukrainë. Në rrjetet sociale qarkullojnë pamje reale nga fronti, por edhe video të vjetra të paraqitura si zhvillime të reja, pamje nga lojërat kompjuterike të publikuara si bombardime reale dhe pretendime të pavërtetuara për humbjet ushtarake. Përdoruesit që ndjekin burime të ndryshme mund të krijojnë perceptime krejtësisht të kundërta për të njëjtën luftë, jo vetëm për shkak të interpretimit të ngjarjeve, por edhe për shkak të informacionit që u është ekspozuar.
E njëjta gjë ndodh edhe në Ballkan. Në Serbi, gjatë protestave të studentëve kundër qeverisë, demonstruesit janë paraqitur në disa narrativa proqeveritare si faktorë destabilizues, të manipuluar nga fuqitë e huaja ose si kërcënim për shtetin. Në anën tjetër, protestuesit i kanë paraqitur demonstratat si revoltë kundër korrupsionit dhe mungesës së llogaridhënies. E njëjta ngjarje, por dy korniza krejtësisht të ndryshme interpretimi.
Rreziku më i madh nuk është domosdoshmërisht që njerëzit të kenë mendime të ndryshme për të njëjtën ngjarje. Problemi shfaqet kur ata humbin edhe bazën e përbashkët të fakteve mbi të cilat mund të zhvillojnë një debat. Kur secili grup informohet përmes burimeve dhe narrativave krejtësisht të ndryshme, mosmarrëveshja nuk zhvillohet më vetëm për interpretimin e realitetit, por edhe për vetë atë që ka ndodhur.
Kësaj sfide i shtohet edhe inteligjenca artificiale, e cila po krijon mundësi të reja për manipulimin e informacionit. Përmes teknologjive si deepfake, klonimit të zërit dhe gjenerimit të fotografive e videove, mund të prodhohen materiale që duken bindëse, por që nuk pasqyrojnë ngjarje reale. Një politikan mund të paraqitet në një video duke thënë diçka që nuk e ka thënë kurrë, ndërsa një fotografi e gjeneruar me AI mund të shpërndahet si dëshmi e një ngjarjeje që nuk ka ndodhur.
Nëse më parë propaganda përpiqej kryesisht të manipulonte interpretimin e një ngjarjeje reale, sot inteligjenca artificiale mund të përdoret edhe për të prodhuar vetë dëshmitë e rreme mbi të cilat ndërtohet një narrativë. Kur këto materiale shpërndahen përmes llogarive të shumta dhe përforcohen nga rrjetet sociale, bëhet gjithnjë e më e vështirë për qytetarët të dallojnë informacionin autentik nga manipulimi.
Në këtë pikë, ngjashmëria me The Truman Show bëhet edhe më domethënëse. Nuk është e domosdoshme që dikush të na bindë drejtpërdrejt të besojmë një gënjeshtër. Mjafton të na ekspozojë vazhdimisht ndaj të njëjtave narrativa, të na kufizojë qasjen në këndvështrime alternative dhe të na krijojë përshtypjen se ajo që shohim përfaqëson të gjithë realitetin.
Në fund, ngjashmëria mes filmit dhe realitetit të sotëm nuk qëndron te ideja se dikush kontrollon çdo aspekt të jetës sonë, ashtu siç Christof kontrollonte jetën e Trumanit. Ajo që i lidh është mundësia që perceptimi ynë për botën të formësohet nga një sistem informacioni, përzgjedhjen dhe shpërndarjen e të cilit nuk e kontrollojmë plotësisht.
Në një mjedis ku algoritmet ndikojnë në atë që shohim, platformat shpërblejnë përmbajtjen që tërheq vëmendje dhe inteligjenca artificiale mund të prodhojë materiale gjithnjë e më bindëse të rreme, sfida nuk është vetëm të dallojmë një gënjeshtër nga e vërteta. Është të kuptojmë se si ndërtohet realiteti që na paraqitet çdo ditë.
Trumani filloi të dyshonte kur vërejti se diçka nuk përputhej në botën e tij. E çështja kryesore është se si mund ta kuptojmë se po jetojmë brenda një realiteti të kufizuar informativ, nëse gjithçka që shohim na krijon përshtypjen se po e shohim të gjithë realitetin?/Telegrafi.