Një 24-vjeçare nga Lewisberry, në Pensilvani të Shteteve të Bashkuara, ka humbur jetën pasi u rrëzua gjatë Maratonës së Nju-Jorkut të dielën. E reja, Rachel Apa, ndërroi jetë në spital, vetëm pak kilometra larg vijës së finishit, bëjnë të ditur autoritetet policore të Nju-Jorkut.
Vdekjet gjatë maratonave janë jashtëzakonisht të rralla, thonë ekspertët, edhe pse numri i njerëzve që marrin pjesë në gara të tilla, me gjatësi prej 42.2 kilometrash, është në rritje.
Zyra e Mjekësisë Ligjore në Nju-Jork njoftoi të martën se ende është duke hetuar rrethanat e vdekjes së Apas. Ndërkohë, babai i saj, Steve Apa, i tha gazetës The New York Times se shkak i vdekjes ishte rabdomioliza, e njohur edhe si “rhabdo” – një gjendje e rrallë në të cilën indet e muskujve skeletorë shpërbëhen dhe dëmtohen me shpejtësi, duke çliruar substanca që mund të helmojnë organizmin, raporton CNN.
Kjo gjendje mund të dëmtojë veshkat, të shkaktojë probleme serioze dhe potencialisht fatale me zemrën, si dhe të çojë në dështim të shumë organeve.
Në momentin kur Apa u rrëzua, një person i pranishëm në vendngjarje i kreu reanimimin kardiopulmonar (CPR), ndërsa pjesëtarët e stafit të maratonës përdorën defibrilatorin. Paramedikët e dërguan me urgjencë në spital, por mjekët nuk arritën ta shpëtonin.
Rabdomioliza dhe ndikimi i temperaturave të larta
Dr. Doug Farrell, nefrolog në spitalin Mount Sinai, i cili nuk ishte i përfshirë në trajtimin e Apas, tha se rabdomioliza është e rrallë, por se ai ka trajtuar raste të tilla edhe në Maratonën e Nju-Jorkut.
Në një studim të publikuar në prill, Farrell dokumentoi një rritje të ndjeshme të rasteve të rabdomiolizës gjatë Maratonës së Nju-Jorkut në vitin 2022. Atë vit, mjekët trajtuan 24 pjesëmarrës me këtë gjendje, krahasuar me tre ose katër raste që zakonisht regjistrohen gjatë garës.
Sipas Farrell, ndryshimi lidhej me temperaturat e larta dhe lagështinë e madhe të ajrit.
Në vitin 2022, indeksi i nxehtësisë kishte kaluar 76 gradë, duke e bërë atë maratonën më të nxehtë të Nju-Jorkut që nga zhvendosja e garës në muajin nëntor, në vitin 1986. Gjithashtu, dita e garës ishte dukshëm më e nxehtë se dy javët paraprake, ndaj vrapuesit nuk kishin pasur kohë të përshtateshin me temperaturat, shpjegoi Farrell.
Ndërkaq, të dielën temperaturat ishin më të buta dhe lëviznin rreth 18 gradë Celsius.
Nxehtësia mund të ndikojë në performancën e vrapuesve dhe ta ngadalësojë ritmin e tyre, pasi e bën më pak efektiv procesin e ftohjes së trupit përmes djersitjes.
“Kur vraponi, muskujt tuaj prodhojnë shumë nxehtësi. Detyra kryesore e trupit është ta largojë atë”, tha Farrell.
Sipas tij, temperatura e brendshme e trupit të disa maratonistëve mund të kalojë 40 gradë Celsius. Në kushte të nxehta dhe me lagështi të lartë, djersa nuk avullon siç duhet dhe trupi nuk arrin të ftohet në mënyrë efektive. Nxehtësia gjithashtu përshpejton dëmtimin e muskujve, ndërsa dehidratimi mund ta përkeqësojë edhe më shumë gjendjen.
Simptomat e rabdomiolizës mund të ngatërrohen me shqetësimet e zakonshme që shfaqen gjatë një gare të gjatë. Shenjat e para mund të përfshijnë lodhje të skajshme, dobësi, të përziera, të vjella dhe dhimbje muskulore.
Farrell tha se disa nga maratonistët që kishte trajtuar për këtë gjendje kishin kërkuar ndihmë mjekësore vetëm pasi ishin alivanosur ose kishin shfaqur çrregullime të vetëdijes gjatë garës.
Vdekjet gjatë maratonave janë të rralla
Dr. Jonathan Kim, drejtor themelues i Kardiologjisë Sportive në Universitetin Emory, tha se vdekjet gjatë maratonave janë jashtëzakonisht të rralla, ndërsa vdekjet që shkaktohen nga rabdomioliza janë edhe më të pazakonta.
Kim, i cili nuk ishte i përfshirë në rastin e Apas, është bashkautor i dy studimeve të mëdha që analizuan të dhënat për vdekjet gjatë garave gjysmëmaratonë dhe maratonë në Shtetet e Bashkuara, përgjatë një periudhe 23-vjeçare.
“Kjo vdekje është jashtëzakonisht tragjike”, tha ai, duke shtuar se humbja e jetës së një gruaje të re gjatë vrapimit të një maratone nuk është diçka e zakonshme.
Sipas Kim, shkaku më i shpeshtë i arrestit të papritur kardiak gjatë maratonave është infarkti i miokardit, i njohur ndryshe si sulmi në zemër, dhe jo rabdomioliza.
Tek vrapuesit më të rinj, shkaku i dytë më i shpeshtë i vdekjes nga arresti kardiak mbetet i pashpjeguar, edhe pas ekzaminimeve të hollësishme të zemrës, tha ai.
Rastet më të lehta të rabdomiolizës shfaqen edhe te vrapuesit e distancave të gjata, pasi gjatë aktivitetit fizik ndodh një shkallë e caktuar e dëmtimit të muskujve. Kim shpjegoi se edhe pas një ndeshjeje futbolli, analizat e gjakut mund të tregojnë rritje të enzimave muskulore, por këto raste zakonisht kalojnë pa u vënë re.
Grupe rastesh të rabdomiolizës janë regjistruar edhe më herët te sportistët. Në vitin 2011, raste të tilla u shfaqën te lojtarët e futbollit amerikan në një kolegj në Iowa, ndërsa në vitin 2007 u raportuan raste te notarët në Karolinën e Jugut. Në vitin 2024, nëntë anëtarë të ekipit të lakrosit për meshkuj të Universitetit Tufts u shtruan në spital për shkak të kësaj gjendjeje.
Rastet më serioze mund të shfaqen te sportistët që stërviten në temperatura të larta ose që nuk janë përgatitur mjaftueshëm për një garë në distanca të gjata. Megjithatë, shumica e pacientëve trajtohen me lëngje intravenoze dhe arrijnë të shërohen, tha Kim.
“Kur mendoni për shkaqet e zakonshme të arrestit të papritur kardiak te sportistët e rinj, rabdomioliza sigurisht që nuk është në mesin e shkaqeve të shpeshta”, theksoi ai.
Kim tha se që nga koha kur nisi të studionte të dhënat për vdekjet gjatë maratonave, ka vërejtur një rritje të interesimit për këtë sport.
Gara e së dielës në Nju-Jork theu rekordin botëror për numrin më të madh të pjesëmarrësve që kanë përfunduar një maratonë, me gjithsej 61 mijë e 146 vrapues që arritën në vijën e finishit.
Sipas Kim, nga viti 2010 deri në vitin 2023, në gara të ndryshme kanë marrë pjesë afro 30 milionë njerëz. Megjithatë, gjasat që një vrapues të humbiste jetën nga arresti i papritur kardiak gjatë garës janë përgjysmuar, ndërsa shkalla e mbijetesës për personat që pësojnë arrest kardiak gjatë vrapimit është afër 70 për qind.
“E vetmja gjë që mund të krahasohet me 70 për qind janë kazinotë, aeroportet dhe shkollat e mesme që kanë defibrilatorë automatikë të jashtëm (AED)”, tha ai, duke theksuar se kjo shifër është shumë më e lartë krahasuar me shkallën e zakonshme të mbijetesës jashtë spitaleve, e cila është rreth 10 për qind.
Çfarë duhet të dinë sportistët?
Kim u bëri thirrje personave që përgatiten për maratonë t’u kushtojnë vëmendje shenjave që mund të tregojnë probleme me zemrën, si shtrëngimi në gjoks, marramendja, vështirësitë në frymëmarrje dhe rrahjet e shpejta të zemrës.
Ai këshilloi që vrapuesit të konsultohen me mjekun para se të regjistrohen në një maratonë, veçanërisht nëse kanë faktorë rreziku për sëmundje të zemrës, si histori familjare të infarktit, duhanpirje ose nivel të lartë të kolesterolit.
“Thjesht duhet të siguroheni që faktorët tuaj tradicionalë të rrezikut të jenë trajtuar dhe diskutuar”, tha Kim.
Ndërkohë, historia shëndetësore e Rachel Apas, programi i saj i stërvitjes dhe historia mjekësore familjare nuk janë bërë ende të ditura.
Kjo ishte maratona e saj e parë. Apa kishte qenë pjesë e ekipit të hokejit në fushë të Universitetit Bucknell, ku kishte garuar në nivelin e parë të sportit universitar amerikan (Division I) dhe ishte diplomuar në vitin 2024.
Ajo kishte vendosur të merrte pjesë në Maratonën e Nju-Jorkut për të mbledhur fonde në mbështetje të personave të prekur nga sëmundja e Parkinsonit, në nderim të gjyshit të saj, i cili kishte ndërruar jetë nga kjo sëmundje në vitin 2022.
Në faqen e saj të mbledhjes së fondeve për maratonën, Apa kishte shkruar se gjyshi i saj “më mësoi të qëndroja aktive, t’i shtyja kufijtë e mi dhe t’i përqafoja sfidat, duke formësuar dashurinë time për sportin dhe aktivitetin fizik”.
Sinjali – aty ku e vërteta flet para lajmit!
Burimi: Sinjali