Mandrica, në jug të Bullgarisë, është një vendbanim i themeluar sipas traditës lokale nga shqiptarë të krishterë ortodoksë në vitin 1636. Dikur një qendër e lulëzuar e zejtarisë dhe tregtisë, sot përballet me tkurrjen e popullsisë, ndërsa banorët vazhdojnë të ruajnë gjuhën, zakonet dhe trashëgiminë e paraardhësve të tyre.
I fshehur në rrëzë të maleve Rodope Lindore, rreth 20 kilometra në jug të qytetit të Ivajllovgradit dhe pranë kufirit me Greqinë, fshati Mandrica është i njohur si i vetmi fshat shqiptar në Bullgari, shkruan agjencia bullgare BTA.
I vendosur mes luginave të lumenjve Bjala Reka dhe Luda Reka, Mandrica ruan një histori të veçantë të pranisë shqiptare në këtë pjesë të Ballkanit. Fshati është pjesë e një rrjeti historik vendbanimesh në Trakinë e Edrenesë, të themeluara nga kolonë shqiptarë shekuj më parë. Vendbanimet e tjera të këtij grupi ndodhen sot në territorin e Greqisë dhe Turqisë.
Sipas librit historik vendas “A Reader on Mandritsa”, ndër to përfshiheshin Zalafi, i ndarë më vonë në fshatrat Abalar dhe Karakasim, Sultankoj dhe Ibriktepe.
U themelua nga tre vëllezër shqiptarë
Sipas legjendës lokale, Mandrica u themelua në vitin 1636 nga tre vëllezër të krishterë ortodoksë nga Vithkuqi, në juglindje të Shqipërisë së sotme.
Vëllezërit merreshin me blegtori dhe prodhimin e bulmetit, ndërsa kishin marrë përsipër të furnizonin me mish dhe produkte qumështi ushtrinë osmane gjatë rrugës së saj drejt Adrianopojës, qytetit të sotëm të Edrenesë në Turqi.
I kënaqur me punën e tyre, beu osman i zonës u kërkoi të drejtonin tufat nga lindja deri në perëndim të diellit dhe të vendoseshin aty ku do t’i zinte nata. Në atë vend ata ngritën vendbanimin e tyre, të cilin beu më vonë e përjashtoi nga taksat.
Emri Mandrica lidhet me fjalën “mandra”, që i referohet vendit ku mbahen bagëtitë dhe përpunohet qumështi. Megjithatë, disa banorë besojnë se vendbanimi mund të jetë edhe më i vjetër se shekulli XVII, ndërsa sipas një versioni tjetër, kampi i parë ishte ngritur në bregun përballë të lumit Bjala Reka, përpara se fshati të zhvendosej në vendndodhjen e sotme, shkruan Radio Bulgaria.
Me kalimin e kohës, themeluesit u martuan me gra nga fshatrat përreth, të cilat mësuan shqipen, dhe komuniteti u zgjerua gradualisht.
Nga 3 mijë e 500 banorë, në vetëm 34
Mandrica dikur ishte një qendër e zhvilluar e zejtarisë dhe tregtisë. Rreth një shekull më parë, në fshat jetonin afro 3 mijë e 500 banorë. Aty funksiononin dy shkolla, një punishte për derdhjen e kambanave, punishte për prodhimin e susamit dhe tahinit, mullinj, farkëtarë, kasapë, kinema dhe biznese të tjera.
Një nga veprimtaritë kryesore ekonomike ishte prodhimi i mëndafshit. Shtëpitë karakteristike prej qerpiçi kishin kate të sipërme të gjera, të përshtatura posaçërisht për rritjen e krimbave të mëndafshit. Sot, disa prej këtyre hapësirave përdoren për tharjen e bimëve mjekësore dhe varjen e duhanit.
Një prej ndërtesave të veçanta është shtëpia me tulla e doktor Atanas Pejkidis, i cili studioi mjekësi në Stamboll, u specializua në gjinekologji në Paris dhe më pas u kthye për të ushtruar profesionin në Mandricë, transmeton Telegrafi.
Megjithatë, luftërat, lëvizjet e refugjatëve dhe emigrimi për arsye ekonomike e kanë zvogëluar ndjeshëm popullsinë.
Sipas të dhënave të Institutit Kombëtar të Statistikave të Bullgarisë, të cituara nga agjencia bullgare e lajmeve BTA, Mandrica kishte 52 banorë në vitin 2011, ndërsa në regjistrimin e vitit 2021 numri kishte rënë në vetëm 34.
Shumë prej ish-banorëve dhe pasardhësve të tyre jetojnë sot në Ivajllovgrad, Sofje dhe Plovdiv, por vazhdojnë të kthehen në fshat për festa dhe takime familjare.
Shqipja që mbijetoi larg atdheut
Një nga veçoritë më të rëndësishme të Mandricës është e folmja shqipe, e cila ka mbijetuar për shekuj përmes traditës gojore.
Ajo ndryshon ndjeshëm nga shqipja standarde e sotme dhe është studiuar nga albanologu Ludmil Stankov (1949–2020), në librin “The Albanian Variety Spoken in the Village of Mandritsa”, botuar më 2017. E folmja është dokumentuar gjithashtu në fjalorin bisedor bullgarisht-shqip të hartuar nga Maria Hristova Georgieva-Peeva më 2015.
Banorët i kanë thënë BTA-së se gjatë një vizite të kohëve të fundit në Vithkuq arritën të kuptonin rreth 80 për qind të të folmes vendase. Ata vazhdojnë ta përdorin shqipen krahas bullgarishtes, ndërsa emri i kompleksit ekologjik të fshatit, “Bukor Shtepi”, ruan një shprehje të gjuhës së tyre që do të thotë “shtëpi e bukur”.
Një prej dëshmitareve më të rëndësishme të kësaj trashëgimie është Sulltana Aleksandrova, 95 vjeçe, e njohur nga banorët si gjyshja Sulltana. Ajo është një nga personat e moshuar që ruajnë kujtimet për gjuhën, këngët dhe zakonet e komunitetit.
Sulltana kujton edhe një udhëtim në Shqipëri me ansamblin e grave të Mandricës, i cili dikur kishte 25 këngëtare. Ajo është e vetmja anëtare e mbetur gjallë e atij grupi. Gjatë vizitës, ansambli u prit nga grupe folklorike shqiptare dhe repertori i tij tradicional u vlerësua me një çmim.
Edhe veshjet tradicionale dëshmojnë lidhjet me trashëgiminë shqiptare. Një prej veshjeve karakteristike është fustani i zi prej leshi me pjesë të kuqe të qëndisura, i përshtatur edhe për t’u mundësuar nënave të ushqenin foshnjat pa e hequr atë.
Kisha, traditat dhe rrëfimet e banorëve
Fshati ka dy kisha: kishën e vjetër të Shën Nedelës, pranë varrezave, dhe kishën e Shën Dhimitrit, në qendër të Mandricës.
Në kishën e Shën Dhimitrit ruhet një ikonë e Shën Nedelës, të cilën gjyshja Sulltana e përshkruan si një “shenjtore të gjallë”. Ajo tregon se gjatë procesionit tradicional të Pashkëve, që zhvillohej përreth fshatit për të mbrojtur të mbjellat nga breshri, disa gra besonin se shihnin një gjarpër të mbështjellë në formë rrethi pranë kishës së vjetër.
Sipas rrëfimit të saj, kjo ishte një shenjë se shenjtorja ishte e kënaqur. Gjarpri ka pasur prej kohësh rol simbolik mbrojtës në besimet popullore shqiptare dhe bullgare. Banorët vërejnë gjithashtu ngjashmëri mes kishës së Shën Nedelës dhe kishës së Vithkuqit, prej nga besohet se erdhën themeluesit e Mandricës.
Fshati nuk ka prift të përhershëm, ndaj banorët kujdesen vetë për kishat, ikonat dhe qirinjtë. Kulla e kambanës është pajisur me një sistem automatik me dy butona, një për raste gëzimi dhe një për raste zie.
Përpjekjet për ta mbajtur fshatin gjallë
Pavarësisht numrit të vogël të banorëve të përhershëm, Mandrica nuk është e braktisur. Një dyqan lëvizës e viziton dy herë në javë, ndërsa ish-banorët dhe pasardhësit e tyre kthehen rregullisht për festa e takime familjare.
Shoqata për Ringjalljen e Mandricës, e themeluar rreth një dekadë më parë, organizon takime me moton “Sërish bashkë”, boton libra, mirëmban faqen mandritsa.com dhe promovon fshatin si destinacion kulturor.
Në Mandricë janë vendosur edhe disa familje britanike. Njëri prej tyre, Aleksandri, me origjinë nga Londra, e konsideron fshatin vendin e tij të preferuar në botë. Ai punon si ndërtues dhe organizon seminare për restaurimin e shtëpive tradicionale prej qerpiçi. Edhe dy vajzat e tij kanë blerë shtëpi në fshat.
Jeta vazhdon përmes aktiviteteve kulturore, turizmit dhe punëtorive artizanale. Në qershor, një aktivitet i organizuar nga shoqata “Mjeshtra për Njohuri dhe Zeje Tradicionale” u përqendrua në teknikat e ndërtimit me baltë, duke synuar ruajtjen e mjeshtërive të vjetra.
Pas meshës së së dielës, banorët mblidhen në kafenenë e kompleksit ekologjik “Bukor Shtepi”, ndërsa vizitorët mund të qëndrojnë në bujtinat e zonës. Fëmijët që kalojnë verën në fshat përdorin edhe pishinën e hotelit.
Banorët shpresojnë që këto nisma të ndihmojnë në ruajtjen e jetës së komunitetit dhe në tërheqjen e vizitorëve të rinj.
Mandrica mbetet kështu një dëshmi e rrallë e historisë shqiptare përtej kufijve të Shqipërisë dhe Kosovës. Rënia e popullsisë ngre pikëpyetje për të ardhmen e saj, veçanërisht për vazhdimësinë e së folmes shqipe, e cila është ruajtur përmes familjeve dhe traditës gojore.
Megjithatë, përpjekjet e banorëve dhe pasardhësve të tyre tregojnë se trashëgimia e fshatit vazhdon të ketë rëndësi përtej kufijve të Bullgarisë./Telegrafi/